Sebitleriň we ýurtlaryň durnukly ösüşiniň möhüm şertleriniň biri olaryň ulag baglanyşygy bolup durýar. Ulag taslamalary ýurtlaryň we sebitleriň arasyndaky diňe bir aragatnaşyk ýollaryň we logistikanyň görnüşlerini üýtgetmän, olar global maksatlara ýetmekde ýardam berýärler, ýagny izolýasiýanyň ýeňip geçilmegi, söwdanyň ösdürilmegi, kiçi şäherleriň we ilatly nokatlaryň ösüşi, gender deňligi, bilim we lukmançylyk hyzmatlaryny almak mümkinçilikleriniň gowulandyrylmagy, umuman aýtsak, ykdysady ösüşi üpjün edýär.Milletler Bileleşigi tarapyndan kabul edilen we agza döwletler tarapyndan goldanylan Durnukly ösüş maksatlaryna ýetmekde ulag ähmiýetli orny eýeleýär. Şeýlelikde, özara bähbitli hyzmatdaşlygy alyp barmakda ulag baglanyşygy gün tertibinde möhüm bolup durýar.
Türkmenistanyň halkara başlangyçlary
Ulag we söwda pudaklarynda halkara gatnaşyklarynyň işjeňleşdirilmegi Türkmenistanyň ykdysady strategiýasynda ileri tutulýan ugurlarynyň biri bolup durýar. Aşgabat şäherinde geçirilen SPECA hepdeligi, onda durnukly ulag, üstaşyr geçelgeler we söwda meseleleri ara alyp maslahatlaşmalaryň üns merkezinde bolup, bu ugurlaryň wajypdygyny we ony ösdürmegiň SPECA Maksatnamasyna gatnaşyjy ýurtlaryň bilelikdäki işi alyp barmakda uly mümkinçilikleriniň bardygyny aýdyň görkezdi.
Bu ýerde wajyp bellemeli zadymyz, sebitiň ýurtlarynyň bu ugurda işlemäge taýýarlygydyr.Maksatnamanyň ulag baglanşygynyň gowulandyrylmagyna we giňeldilmegine, şeýle-de söwda amallarynyň ýeňilleşdirilmegine gönükdirilmegi BMG-niň 2030-njy ýyla çenli döwür üçin durnukly ösüşe ýetmek global Gün tertibini durmuşa geçirmekde her bir ýurda goşant goşmaga mümkinçilik döreder.
Bu babatda, durnukly multimodal üstaşyr geçelgeleri döretmäge ýardam bermek we durnukly ösüş maksatlaryna ýetmek maksady bilen, ulag geçelgelerini döretmek we ösdürmek, ähli ulag görnüşleriniň arasynda özara baglanyşygy we täsirini berkitmek boýunça Türkmenistanyň halkara başlangyçlarynyň uly ähmiýeti bardyr. Türkmenistanyň başlangyjy bilen Milletler Bileleşeginiň agza döwletleriniň biragyzdan goldamagynda kabul edilen Kararnama laýyklykda 26-njy noýabr güni Bütindünýä durnukly ulag güni diýlip yglan edildi. Kararnamalar ulag infrastrukturasyny meýilleşdirmegiň kämilleşdirilmegi, hereketliligiň ýokarlandyrylmagy, ulag aragatnaşyklarynyň berkidilmegi, şeýle hem söwdanyň we maýa goýumlarynyň ösdürilmegi arkaly sebitdäki we sebitara ykdysady integrasiýany hem-de hyzmatdaşlygy ösdürmek maksady bilen tagallalary güýçlendirmäge çagyrýar.
Türkmenistanyň başlangyjy bilen kabul edilen Kararnamalar.
Türkmenistanyň başlangyjy bilen durnukly ulag ulgamy boýunça BMG-niň Baş Assambleýasynyň kabul eden alty sany Kararnamasy “ulag ulgamynda milli hökümetleriň, şeýle hem ählumumy we sebit guramalarynyň işiniň netijeliligini ýokarlandyrmaga gönükdirilen täze halkara hukuk gurallaryny işläp taýýarlamak üçin binýady döretdi”, – diýip Türkmenistanyň Prezidenti SPECA hepdeliginiň çäklerinde geçirilýän ykdysady foruma gatnaşyjylara ýüzlenmesinde belledi.
2025-nji ýylda Türkmenistanyň başlangyjy bilen “Awaza” Milli syýhatçylyk zolagynda geçirilen BMG-niň Deňze çykalgasy bolmadyk ösüp barýan döwletleriň üçünji maslahatynyň çäklerinde deňze çykalgasy bolmadyk ýurtlaryň ulag infrastrukturasynyň ösüşine we bu ugurda hyzmatdaşlyga bagyşlanan birnäçe ugurdaş çäreler geçirildi.
Ulag diplomatiýasy we sebitleýin hyzmatdaşlyk
Türkmenistan Merkezi Aziýa ýurtlarynyň geostrategiki ýerleşişiniň artykmaçlyklaryny nazara alyp, SPECA sebitini häzirki zaman ulag arhitekturasynda ygtybarly we döwrebap ulag-logistiki merkezine öwürmäge çalyşýar we ulag diplomatiýany ösdürmekde başlangyçlary öňe sürýär. “Dünýä ykdysadyýetiniň özgerýän şertlerinde durnukly ulag ulgamlaryny ösdürmegiň, logistika özara baglanyşygyny pugtalandyrmagyň, ygtybarly ulag-aragatnaşyk üpjünçilik ulgamlaryny guramagyň ähmiýetini nazara almak bilen, uzak möhletli geljege gönükdirilen bilelikdäki anyk ädimleri kesgitlemek we olary yzygiderli durmuşa geçirmek aýratyn möhüm bolup durýar”, – diýip Türkmenistanyň Prezidenti SPECA hepdeliginiň çäklerinde geçirilen Ykdysady foruma gatnaşyjylara ýüzlenmesinde belledi.
Milli ösüş we döwrebaplaşdyrma
Türkmenistanda milli derejede ulag infrastrukturasy işjeň döwrebaplaşdyrylýar, SPECA ýurtlary we beýleki döwletler bilen özara hyzmatdaşlyk giňeldilýär, logistikanyň sanlaşdyrylmagy amala aşyrylýar, elektron görnüşde maglumat alyşmak ornaşdyrylýar, harytlary serhetden geçirmek amallarynyň sazlaşdyrylmagy alnyp barylýar. Türkmenistanyň halkara ulag geçelgelerine gatnaşyk derejesiniň giňeldilmegi, ýurduň üstaşyr mümkinçiliginiň pugtalandyrylmagy we ulag-logistiki ulgamyny ösdürmek babatda Aşgabat-Türkmenbaşy demir ýolunyň toplumlaýyn döwrebaplaşdyrylmagyna uly ähmiýet berilýär. Bu polat ýolunyň ýurduň sosial-ykdysady ösüşi üçin Türkmenistanyň sebitlerini Türkmenbaşy Halkara deňiz porty bilen birikdirmekde, şeýle-de Lapis Lazuli, TRACECA, Demirgazyk-Günorta we Gündogar-Günbatar halkara geçelgeleri bilen milli demir ýol ulgamyny utgaşdyrmakda, deňiz we gury ýer ulaglarynyň aragatnaşyklaryny üpjün etmekde strategiki orny bardyr. Ulag infrastrukturasyny we söwda gatnaşyklaryny ösdürip, ýurdumyz önümleriň eksportyny ep-esli artdyrdy we durnukly ykdysady ösüşe ýetip, sebitleýin ykdysady maksatnamalaryny durmuşa geçirmekde öz goşandyny goşýar.
Aşgabatda geçirilen SPECA hepdeliginiň netijeleri
Aşgabatda geçirilen SPECA hepdeliginde Merkezi Aziýany ulag merkezine öwürmek, multimodal geçelgeleri ösdürmek ( Hytaýa, Pars aýlagyna, Ýewropa barýan), logistika ulgamyny sanlylaşdyrmak, söwda ýollaryny berkitmek we “ýaşyl” ulag çözgütleri işläp düzmek ýaly ugurlara gönükdirilen ulag meselesi üns merkezinde boldy. Bu bolsa Türkmenistanyň sebitde ulag baglanyşygyny ösdürmek we dünýä ykdysadyýeti bilen integrasiýany güýçlendirmek boýunça ileri tutýan ugurlaryna laýyk gelýär. Foruma gatnaşyjylar Gündogar-Günbatar we Demirgazyk-Günorta ulag geçelgelerini ösdürmekde; köpugurly halkara ulag-logistiki infrastrukturasy boýunça taslamalary işläp düzmekde; gümrük we üstaşyr amallaryny sanlylaşdyrmak arkaly ýük daşamalarynyň netijeliligini ýokarlandyrmakda; dürli görnüşli ulaglary ulanyp, toplumlaýyn ulag çözgütlerini ösdürmekde; ulag ulgamynda ekologiki taýdan arassa çözgütleri ornaşdyrmakda edilýän tagallalaryň birleşdirilmegini goldadylar
Söwda amallarynyň ýeňilleşdirilmegi
SPECA-nyň esasy – söwda integrasiýasy arkaly goşmaça berkidilýän sebitleýin hyzmatdaşlykdyr. SPECA ýurtlary söwda amallarynyň ýeňilleşdirilmegi ýurtlaryň arasynda söwdany ýeňilleşdirmäge, standartlaşdyrmaga, sazlaşdyrmaga we döwrebaplaşdyrmaga ýardam berip biljekdiginden ugur alýarlar. Munuň netijesinde halkara söwdasynyň möçberi artar, onuň tizligi ýokarlanar we çykdajylary azalyp, kiçi we orta gatnaşyjylar üçin has elýeterli bolar. Söwda amallaryny ýeňilleşdirmek boýunça özgertmeleriň geçirilmegi ösüp barýan ýurtlar üçin durnukly ösüş maksatlaryna ýetmek babatynda hem möhüm bolup durýar.
Söwda-ulag geçelgelerinde amallary sazlaşdyrmak, harytlaryň serhetlerden geçişini ýeňilleşdirmek hem-de bütewi elektron ulgamlary döretmek maksady bilen Birleşen Milletler Guramasynyň Ýewropa Ykdysady Komissiýasynyň standartlary ulanylýar. Bu standartlar gatnaşyjy ýurtlara netijeli ulag ulgamlaryny döretmäge we üstaşyr mümkinçilikleri gowulandyrmaga ýardam edýär, bu bolsa deňze çykalgasy çäkli bolan ýurtlar üçin aýratyn wajypdyr. BMG-niň ÝYK-niň ylalaşyklary we konwensiýalary ýük daşamalaryň (gara ýol, demir ýol) düzgünlerini, gümrük amallaryny bütewileşdirýär we serhetden geçmegi ýeňilleşdirýär. Forumda Türkmenistan Bütindünýä söwda guramasyna girmek we SPECA sebitinde söwda amallaryny kämilleşdirmek babatynda SPECA-nyň söwda amallaryny ýeňilleşdirmek boýunça Strategiýasyny kabul etmekde we ornaşdyrmakda, şeýle-de ony durmuşa geçirmek maksady bilen Ýol kartasyny işläp düzmekde; seljermeleri geçirmekde we SPECA sebitinde söwdada nyrhnamasyz päsgelçilikleri azaltmak boýunça teklipleri işläp düzmekde özüniň gyzyklanma bildirýändigini tassyklady.
Logistika ulgamynyň sanlylaşdyrylmagy
Ýurdumyzda Hazarüsti geçelgesini sanlylaşdyrmak boýunça Ýol kartasynyň durmuşa geçirilmegine uly ähmiýet berilýär. Forumda bellenip geçilişi ýaly, Türkmenistanda sanly ykdysadyýeti ösdürmek Konsepsiýasynyň we sanly ykdysadyýeti ösdürmegiň Döwlet maksatnamasynyň çäklerinde ýurdumyzyň deňiz ulag ulgamy döwrebaplaşdyryldy. Türkmenbaşy Halkara deňiz portunyň binýadynda port amallaryny elektron görnüşde dolandyrmak boýunça TOS (Terminal Operation System) ulgamy ornaşdyryldy. Bu ulgam gämileriň, ýükleriň we logistika akymlarynyň işlenişini awtomatlaşdyrmagy üpjün edip, amallaryň netijeliligini we hadysalaryň aýdyňlygyny ýokarlandyrmaga mümkinçilik döretdi. Türkmenbaşy we Baku deňiz portlarynyň arasynda awtomatlaşdyrylan maglumat alyşmak barada ikitaraplaýyn şertnamanyň baglaşylmagy bolsa Hazar sebitinde portdan porta sanly maglumat alyşmagyň döredilmegine tarap möhüm ädim boldy. Türkmenistanyň Halkara deňiz gatnawlaryny ýeňilleşdirmek boýunça Konwensiýasyna goşulmak işi dowam etdirilýär. Bu Konwensiýa şertleri we ýük daşaýjylar tarapyndan öňünden tabşyrylýan resminamalaryň sanawyny çäklendirýär, gämilere we ýüklere gözegçilik edýän döwlet edaralary tarapyndan talap edilýän resminamalaryň sanawyny kesgitleýär.
Türkmenistanyň Döwlet gümrük gullugy Halkara awtoulag ulaglary bileleşigi (IRU) tarapyndan işlenip taýýarlanan ASYCUDA World awtomatlaşdyrylan gümrük maglumatlar ulgamynyň moduly bilen TIR-EPD sanly ulgamyny ornaşdyrdy. Ulag ulgamlarynyň ýurduň içinde hem-de sebitiň ýurtlary bilen sanly integrasiýasy boýunça işi, şol sanda açyk standartlar, multimodal logistika, elektron resminama dolanyşygy ýaly BMG-niň ýörelgeleriniň esasynda dowam edýär. Forumda Türkmenistan Hazarüsti geçelgesindäki port ulgamlarynyň UN/CEFACT standartlary boýunça maglumat alyşmak formatyny deňlemek, şeýle-de sebitiň ykdysady operatorlarynyň üpjünçilik zynjyrlary boýunça maglumatlaryň elektron alyşygy esasynda synag B2B taslamalaryna başlamak maksady bilen sanlylaşdyrmak işini dowam etmek niýetini beýan etdi.
Netije
Foruma gatnaşyjylar tarapyndan girizilen teklipler we maslahatlar SPECA ýurtlarynyň ykdysadyýetleriniň Ýewropa we Aziýa ýurtlary bilen baglanyşygynyň kämilleşmegine gönükdirilen. Bu bolsa öz gezeginde sebite täze maýa goýumlary, tehnologiýalary we innowasiýalary çekmäge mümkinçilk döreder.
Umuman, SPECA hepdeliginiň çäginde geçirilen çäreler anyk netijelere ýetmekde, has takygy – BMG-niň Merkezi Aziýa ýurtlarynyň ykdysadyýetleri üçin Ýörite maksatnamasyna gatnaşyjy ýurtlaryň durnukly ösüşine ýetmek boýunça – strategiýalary we meýilnamalary işläp taýýarlamak üçin gowy mümkinçiligi döretdi.
Sapa Gurbanberdiýew,
“Türkmen Logistika” Assosiasiýasynyň başlygynyň orunbasary.
